El Zapato Inglés (“Recuérdalo tú y recuérdalo a otros”)

Hai en Vigo unha calella estreita que une a rúa da Palma e a rúa da Oliva. En realidade é só a traseira da ábsida da Colexiata, e calquera home ou muller con raios X nos ollos podería esculcar, ao atravesar esa ruela, alén do muro de pedra, o altar maior da Concatedral e o cu moreniño do Cristo da Vitoria. Pero ao que vou. Batín este sábado alí, nese paso angosto que non figura no Google Street View, co posto dun mercadillo no que, entre memorabilia varia, achei un libro de facturas de El Zapato Inglés, uns grandes almacéns dedicados á venta de calzado de importación ubicados, alomenos na súa primeira sede, no número 5 da rúa do Príncipe. Foron dous euros só, e a sensación única de lle ter arrebatado ao tempo, que todo o pode, un anaco vivo das súas posesións.

Como a memoria, alomenos para min, é a única forma acreditada de eternidade o certo é que subín por Sombreireiros, Elduayen e o Paseo de Alfonso cara á miña casa convencido de que levaba nunha bolsa o corazón latexante da miña cidade de antano, condensado nunhas tintas vermellas, azuis e brancas, as cores da Union Jack, tan vivas e vibrantes como cando saíron da Litografía Rial y Espinosa de Vigo alá, sabedeus, polo ano 1919 ou 1920 do século pasado. Xa en Camelias atopei a Paulo que pasaba na bici xusto por diante do meu portal. Arrinquei as primeiras follas do libro e deillas, coma quen opera unha transfusión de lembranzas. Iso xa me pareceu a proba irrefutábel e suprema do poder da memoria, a evidencia de que ese corazón que acababa de rescatar nunha congostra medieval do Vigo das cantigas de amigo seguiría a bater agora en dous lugares diferentes, ano 2012, de Camelias Street. Coma ese poema de Luís Cernuda, titulado 1936, de Desolación de la quimera, que di, no seu primeiro verso: “Recuérdalo tú y recuérdalo a otros…”.

Avelino Pousa Antelo, patriota galego

Das herdanzas que nos deixou a Transición española, glorificada e momificada como tótem de consenso e pactismo salvífico, ficou un respeito reverencial polas palabras. A simple invocación do conflito social ou político parecía mesmo atraelo e estaba na idea dos deseñadores desa derrota refugar o confrontamento, soterrar a memoria, erguer un presente factíbel sobre as cinsas do olvido. De tal xeito que dicir patriota, ou nazón, ou independencia, ou autodeterminación, ou mesmo Galiza era invocar a pantasma do combate, un acto tan necesario para o exercicio da vida coma o debate, esoutra verba proscrita. Houbo por sorte neste país quen non deu soterrado a idea do que fomos e quen non renunciou a arela ningunha no longo camiño da redención. Avelino Pousa Antelo era un deses e por iso a súa voz -tépeda e doce, como dicía Fole que era a voz de Castelao, ao que o mestre Pousa Antelo coñeceu un 10 de maio de 1931 nun mitin de ‘promoción gallega’ no Teatro Principal de Santiago- era aínda hoxe tan necesaria.

Galegos a boca pechada no país da “faciana pétrea”

Mentres a xente saía á rúa o 25 de xullo, en cadansúa parroquia non vaia ser, o Goberno de Feijóo respondía con homilías, prédicas ao Apóstolo, misas votivas e actos solemnes para darlle algún sentido -anque sexa como recinto protocolario- á Cidade da Cultura. E nesas que reparo nun spot televisivo institucional co gallo do Día de Galicia (o apelativo nacional debeu caer polo camiño da ocultación), que estes días atrás circulou nas televisións, na rede e na prensa tradicional. Procede do think tank de BAPConde, a recoñecida axencia publicitaria coruñesa que apostou por encher de contido apolítico e de doado consumo ese pozo negro de autoestima no que aboia sen respostas a galega xente. Refírome a Vivamos como galegos e Maloserá, de Gadis, ou a aquel lírico canto de cisne da pre-fusión bancaria, Cando un galego crece, toda Galicia crece, de Caixa Galicia, campañas multipremiadas que, ao meu ver, conectan á perfección coa visión emotiva, sentimentaloide, e desposuída de significado profundo que Feijóo ten deste país, se é que algún día o mandatario reflexionou sobre o particular. Dubido que o fixera, tendo en conta a bapitaurus de citas galeguistas coa que os ghostwriters remexen os seus discursos para dotalos da pátina de autenticidade e sentido que non teñen.

J’attendrai/Tornerai (Arqueoloxía dunha canción europea)

En xuño de 1940 os alemáns ocupaban París. Ilsa (Ingrid Bergman) e Rick (Humphrey Bogart) escoitan desde unha fiestra, con aceno de preocupación, a arenga dun oficial nazi. “Que demo está a dicir?”, pregunta Rick. “É a Gestapo, din que esperan entrar en París mañá… Instrúen como actuar cando as tropas cheguen…”, respóstalle Ilsa coa ollada perdida. Hai unha pequena pausa dramática, entón ela vólvese cara el mentres amosa a fervenza do seu cabelo loiro en primeiro plano. Ri ironicamente e dille: “Co mundo enteiro derrubándose, e nós escollemos este momento pra namorar…” (“With the whole world crumbling, we pick this time to fall in love”). Desa secuencia da película Casablanca (Michael Curtiz, 1942) van xa alá setenta anos. Daquela, como agora, o mundo asistía a un colapso. Só o amor, agora e entón, en todas as súas formas, permanecía intacto no medio da desfeita. E a música, unha melodía como a que hoxe quero compartir aquí: J’attendrai.

Two for the road (Réquiem por un coche de segunda man)

Cando chegou a min, en xuño de 2004, o probe xa levaba no lombo unha presada de quilómetros. Pero nin eu lle preguntei a el polo seu pasado nin el foi demasiado esixente coa miña impericia como condutor. Foi un matrimonio de comenencia que agora, depois de oito anos, vén de rematar. Entreguei os seus papeis, o noso libro de familia, o contrato civil que asinaramos, nunha nave de despece, aí arriba, no Tambre, coma quen perpreta un pequeno pero definitivo acto de traizón. Indiqueille a alguén onde ficaba o coche, describino como mellor puiden, a media voz, como imaxino que deben facer os delatores ou os colaboracionistas. E marchei por onde vin. Ao día seguinte fun mirar se o carro seguía alí, varado nunha beirarrúa de Conxo, o meu Ibiza de vella xeración e catro portas, C-3770-BN, co que auscultei cada quilómetro da AP-9, que é tanto como dicir a columna vertebral da miña vida, con todas as súas metas voantes. Regresei ao outro día para me despedir del pero xa o guindastre o levara. Nin el podía facer máis por min nin eu podía facer máis por el, e esa impotencia compartida resultoume especialmente triste e cabrona neste tempo duro, no que semella que todo acaba ou desaparece. Tamén o meu cochiño branco e magoado.

O país agarda (o que quixera eu do BNG depois de Amio)

Afrontei a asemblea do BNG co sereno escepticismo que procura o non ser militante, nin afiliado nin integrante de corrente ningunha. Un mero votante, deses con moita fe, dos que levan anos acreditando no que aínda non viron. Houbo a lóxica escenificación dun proceso asembleario:  xente que vota, xente que decide e xente compracida polo que se adoita chamar, moi pomposamente, o triunfo da democracia, con todo o que iso ten de inapelábel.

Unha vez en Amio, o  presunto debate de ideas que debía encarar a organización nacionalista (sábado) quedou, ao meu ver, escurecido pola incomparecencia dunha das partes e por un confrontamento ben máis prosaico e mediaticamente rendíbel como é o do reparto de cadeiras (domingo).  Houbo reproches larvados, dagas voadoras, risos conxelados e un mar de fondo que botou á superficie ondulada da fronte nacionalista os argazos da polarización, a división e o malestar interno.

Un día e outro día,/ sen campás, sen protesta (O gran relato arredor de Fraga)

Non quería eu volver ao rego, porque é lamacento e proceloso, pero ocorre que a estampa destoutro día na Praza do Obradoiro non se me afasta da cabeza. Marchará Baltar, regresará Beiras, transmutado na versión galaica de Don Sebastião de Portugal, completarei a colección de coitelos chuleteiros de La Voz de Galicia e a imaxe continuará aí, impertérrita. Feijóo canda os tres expresidentes vivos (é un dicir) da Xunta de Galicia e unha escuadra de enloitadas autoridades, con Rajoy á cabeza, carpindo e moqueando pola morte dun señor autoritario e antidemócrata, que nunca arrenegou do seu pasado como executor e sicario do franquismo. Nunca.

O soño dun pobo, o pobo de Isaac

“Conservador libertario, inconformista e descrido”. Creo que, moi intelixentemente, Isaac Díaz Pardo (1920-2012) cifraba nesas palabras o pouso do seu pensamento e das súas actitudes. Ás veces acho que este pobo, o pobo galego, o pobo de Isaac, só existe na mente de quen o soña cada día. E por iso as perdas coma a súa son tan dolorosas. Porque coa persoa marcha o soño da nación. Isaac morreu esta mañá na Coruña, na cidade na que seu pai, Camilo Díaz Baliño, se afiliou ás Irmandades da Fala en 1918, e por iso a súa morte ten algo regreso, nunca de acabamento, como se a Historia se confabulara para devolvelo ao lugar no que todo comezou.

2012 non che teño medo! (tres palabras e unha canción)

Lino esta mañá nun libro do que falarei, aquí mesmo, en 2012. É só unha pregunta, certeira, afiada, pero que me fixo matinar nela o día enteiro: “Por que a perda é a medida do amor?”. Iso é o que me pregunto eu… Tamén dei en pensar na felicidade e no paso do tempo, o que Zuckerberg quere agora, moi pretenciosamente, que chamemos timeline. Ese homiño roxo procura, na súa ambición sen límite, cifrar a vida, a biografía das persoas, nun pantallazo de Facebook. Pero iso non vai ser, amigo Mark. A medida da vida só a dá a morte, como a medida do amor é a perda quen a dá. Non hai outra verdade, alomenos para min non hai outra.

Reparei nas mortes de 2011, nesa procesión de adeuses, dos meus e dos que compartín cos demais. Nos que marcharon e nos que van vir. É o que se adoita nesta data, non si..? Reflexionar sobre o que queremos e o que temos. Sobre a felicidade e ese tipo de asuntos… E que cousa é a felicidade? Moi sinxelo, a felicidade, para min, é a ausencia de medo. Vivir sen medo. Só iso.

O Concello de Santiago (PP) deixa morrer o premio Xohana Torres de Ensaio

Xohana Torres, a dona dos mapas, a autora dese poema/universo que é Eu tamén navegar, académica da RAG, voz senlleira da literatura galega do século XX, forma, con Rosalía de Castro e Concha Castroviejo, o trío de escritoras compostelanas ás que esta cidade debería venerar. Iso é o que me parece a min, polo menos, e o que non pasa. Inexplicabelmente Concha, ao contrario que Rosalía e Xohana, non conta cunha rúa que a recorde en Santiago. A de Xohana Torres é un vieiro pequeno, no Avío, saíndo cara ao Romaño pola estrada de Santa Comba, e que conflúe gozosamente coa rúa Roberto Vidal Bolaño. Quen vivirá lá, nese encontro..!

Xohana Torres acadou ademais outra honra no seu berce. Un premio de investigación, creado polo Concello de Santiago, que leva o seu nome. Hai tres anos ese premio convertiuse en premio de ensaio e agora o Xohana Torres, que se entrega regularmente desde 1993, está a piques de desaparecer. A corporación conservadora, que preside Xerardo Conde Roa, amparándose nun suposto defecto de forma na convocatoria do certame, decidíu suprimir un galardón que, despois de case dúas décadas, se convertera nunha fonte privilexiada de análises socioeconómicas sobre a muller galega e de pescudas sobre a nosa memoria histórica e antropolóxica. O prazo para a presentación de traballos remataba o vindeiro 31 de decembro, pero o Xohana Torres non se vai entregar en 2012, como cada 8 de marzo se viña entregando. Raxoi aforra así 3.000 euros -a dotación do premio- e perde, a cambio, o respeito dunha cidadanía que ve desaparecer, sepultados baixo a cínica coartada da austeridade, todos e cada un dos símbolos do seu progreso cívico e cultural. Adeus, Xohana Torres, luz, xerfa, ría… ola, Bieito XVI, tebra, cegueira e patriarcado.