Outro dos milagres é que, por obra e graza deses cartos, a prensa toda envorcara os seus esforzos e depauperadas enerxías en cubrir un enlace nupcial parco en acontecementos e chicha informativa. Xornalistas malpagos, apostados durante horas nunha corredoira para veren pasar unha ringleira de Audis e Mercedes e berrárenlle preguntas que non van responder. Obsceno, as usual. Todo fai parte, ao meu ver, dese mito popular que é Zara. O mito do self-made man, do home que, desde abaixo, acadou unha fortuna planetaria. E o instauradísimo mito arredor do suposto retorno que a marca Inditex supón para Galicia. U-lo retorno? Onde o beneficio? U-la obra social de Inditex, o investimento millonario na nosa economía..? Contan nese beneficio as cooperativas de mulleres do rural que cosen os botóns do seu prêt-à-porter de ocasión por catro pesos? as subcontratas..? onde fica o retorno cando Inditex deriva a facturación das súas vendas en Internet ao paraíso fiscal irlandés? estará o retorno se cadra nos salarios das dependentas, nas súas condicións de traballo..?

A submisión gobernamental, aquí en Galicia e na capital do Estado, a este tipo de empresas, as que tecen e destecen os vaivéns do IBEX 35, alentan a sensación, xa moi espallada, de que a crise económica provén -alén doutros factores- da connivencia do poder con eses grandes emporios, que son tamén os grandes beneficiados do crash monetario. Eles e os bancos. Todo se volveu extremo e obsceno, hardcore. Ao tempo, cóutase o investimento en educación, en I+D+i. A xente nova ten que marchar fóra, onde o seu estudo e as súas investigacións teñan un sentido. Privatízase o ensino, priviléxiase á elite social e mándase á policía descerebrada a bater contra os estudantes, con violencia extrema. Tamén contra a prensa, de paso. Canta máis policía, menos educación. E á inversa. Quizais porque saben que cargaren contra a educación é cargaren contra o futuro posíbel, contra o desenvolvemento, e contra o nacemento dunha conciencia crítica que non atura a mentira do Gran Capital como forza redentora e provedora de benestar. Agora parece que o tempo desa mentira rematou, andamos nos estertores da Grande Estafa. E, para ben e para mal, queirámolo ou non, touconos estar aquí para presenciarmos ese final.

Con el subín e baixei, case sempre fuxindo de Santiago. Con el voei sobre a ría e formulei a Lei de Rande, con el busquei aparcamento até desesperar nas praias de Vigo, atravesei treboadas de xeo, guieime pola lúa chea, pinchei rodas. Tamén o manquei ao probe, botándoo contra todas as columnas e ángulos afiados de todos os garaxes que no mundo hai e coñecín. El tamén respondeu como puido, sen moitos alardes, pero ben rexo e sempre orgulloso da súa condición de gama baixa e segunda man.

Deixoume tirado varias veces, certo, como aquel día en Mogor, sempre en condicións climatolóxicas extremas, con moita calor e sobre todo con moito frío ou humidade. Gastei nel os cartos que non tiña e el, a cambio, deume a liberdade e a felicidade, porque era quen me levaba, AP-9 arriba, até o meu amor na Coruña, con noite, chuvia, néboa ou o que for, en modo piloto asustado. A Avenida Alfonso Molina (alcalde franquista tiña que ser) era, na altura, o principal atranco para o meu romance. Pero montado nese coche superei mesmo o medo a morrer romanticamente nun accidente de tráfico. A el débolle iso e moito máis. E cando este día tiven que participar na súa eutanasia motora, nunha sórdida nave industrial, arrodeada de verzas e de pasto prás vacas, sentín que estaba a crebar para sempre a cápsula de tempo e de vivencias que ese automóbil significou para min.

Estaba eu xa tranquilo, uns días depois, gardándolle o loito debido á miña memoria desmantelada, cando recibo na casa unha tétrica misiva, en bilingüismo softcore (dese 95% castelán, 5% galego) na que se me achegaba, cito literalmente, o Certificado de destrucción do vehículo ó final da sua vida útil. Asínao a Consellería de Medio Ambiente, a mesma que certifica a destrución da nosa paisaxe e dos nosos recursos naturais, do cabo de Touriñán á serra do Galiñeiro. Pareceume unha broma macabra. E imaxinei, daquela, ao conselleiro Agustín Hernández a rir maquiavelicamente sobre os restos despezados do meu coche, nunha paisaxe temática de parques eólicos, portos deportivos e autovías que non levan a ningures.

Pensei que todo rematara aí, pero non tal. Houbo outra volta de porca, que diría Henry James. Os mesmos días nos que merquei o coche (grazas Mamá polo adianto), o radiante xuño de 2004, fora eu ao Teatro Principal de Santiago pra mirar Two for the road (Dous na estrada), esa película fermosa e conmovedora, triste, con Audrey Hepburn e Albert Finney, que o gran Stanley Donen rodou en 1967. A banda sonora dese filme, canda outros discos, viaxaba sempre comigo. Lembrei o tema principal, Two for the road, e pensei que lle debía alomenos esa homenaxe ao meu cochiño, escoitala de novo. Alá fun buscar o CD e nada máis abrir a caixa decateime de que o disco enteiro de Henry Mancini, ficara, for ever, no bandullo do meu querido Seat Ibiza. Estou convencido de que a el tamén lle gustaba esa melodía e por iso marchou con ela dentro, moi cerca do seu vello depósito medio cheo de gasolina e do seu motor cascado. Cunha pouca sorte, e se alguén recuperou o reprodutor musical para trasplantalo con éxito noutro vehículo, calquera andará hoxe a cantaruxar ese Dous na estrada, mentres conduce despreocupadamente, sen saber que está a entonar a nosa canción de amor, a miña e a do meu vello coche de segunda man. Adeus, amigo.

Unha vez en Amio, o  presunto debate de ideas que debía encarar a organización nacionalista (sábado) quedou, ao meu ver, escurecido pola incomparecencia dunha das partes e por un confrontamento ben máis prosaico e mediaticamente rendíbel como é o do reparto de cadeiras (domingo).  Houbo reproches larvados, dagas voadoras, risos conxelados e un mar de fondo que botou á superficie ondulada da fronte nacionalista os argazos da polarización, a división e o malestar interno.

SER OU NON SER. Poida que aínda sexa moi cedo para extraer conclusións da XIII Asemblea Nacional do BNG. Pero creo que existe unha percepción por parte dos estupefactos seareiros do Bloque: a enerxía e a forza que este país precisa para saír de onde está anda a se esluír no remuíño de saber quen somos e o que queremos, unha vacilación hamletiana que, neste tempo de ameazas políticas e económicas, adquire tintes de esperpento e mesmo de obscenidade. Como se tiveramos tempo abondo, e como se o inimigo non nos estivera xa, de facto, atacando, bombardeando co seu catálogo de recortes, mentiras e agresións. Nunca a nación galega foi obxecto dun ataque igual, e nunca tan desarmada estivo a probe.

Non ignoro que moitas mulleres e homes están a traballar hoxe no seo do BNG para mudaren as cousas. Nunha parte e noutra, estou convencido, na UPG, en EI, en +Galiza, onde for… Pero esa enerxía non conflúe desde logo no mesmo vector de forza. Vólveme á cabeza a imaxe do remuíño e un furado negro e profundo no seu interior polo que todo se vai coando e precipitando, sen solucións.

A RÚA FRAGA, PERDONANDO. A outra noite, por exemplo, baixando cunha amiga pola rúa das Hortas, crucei por diante da casa na que naceu Isaac Díaz Pardo. Ninguén tivo aínda a idea de colocar alí unha placa, algo que recorde o seu berce compostelán. Que máis ten… Porén, en Monforte, un concello gobernado polo BNG, aprobábase este día, no pleno municipal, dedicarlle unha rúa a Fraga Iribarne, coa abstención de tres dos sete edís nacionalistas que son maioría. Non me molestei xa en mirar quen eran nin quen non eran. Só pensei que os partidos políticos deben dar razóns fundadas para que o votante acredite no que representan e que soerguer a memoria dun sicario franquista é unha boísima razón para non volver facelo nunca máis.

O QUE EU QUIXERA. Que qué quero eu..? Falo en por min, e non ouso facelo por ninguén máis. Pero o que eu lle pido ao BNG é algo que trascenda o que xa temos. E o que temos é un sistema autonomista, postrado perante os intereses do Estado español, atado á súa vontade, dependente, subsidiario. O que temos é aínda a nación pobre e negada e o país atrasado que Xosé Manuel Beiras nos retrataba na aula 1 da vella facultade de Xornalismo. Tomei para min aquel magma teórico e aquela súa defensa apaixonada da nación sometida e será iso o que preserve do mestre, non tanto a súa reedición sebastianista e extemporánea de 2012. 

O que hai é un goberno,  miniembaixada de Madrid, a cada volta máis desposuído, unha lingua e unha cultura under attack, un 25% da poboación galega en risco de exclusión social, asteleiros que pechan, o agro devastado, a frota na UCI, a industria ameazada, mozas e mozos que emigran e a gran coartada da austeridade como sustento deste proceso de demolición nacional. Iso é o que temos, e por iso me resulta un pouco intrascendente a composición do Consello Nacional do BNG ou da súa Executiva. Son quen de acreditar na boa vontade de todo o mundo pero o que eu quero, e moita xente agarda, é xa outra cousa. Un paso adiante. Non unha política reactiva, que só tente parar os golpes que recibimos, non unha guerra interna de desgaste, con cutres e patéticas extensións ás redes sociais que arroiban e avergoñan a calquera espectador, senón algo polo que en verdade sentir ilusión; e que o BNG poida transmitilo, contalo a xeito e levalo adiante.

A PARCELA ESGOTADA. O soberanismo, a independencia, é unha arela que fica, de seu, no pensamento galeguista e nacionalista desde que ambos termos irromperon na nosa historia. Non é un obxectivo a curto prazo, para as eleccións do vindeiro outono, desde logo. Tampouco non é un invento de catro radicais que, milagrosamente, e malia seren catro, levan decote as culpas dos fracasos eleitorais do BNG. Pero estou certo de que xente haberá en todas as correntes do Bloque que queira saír desta parcela esgotada e erma, na que nos confinaron os marcos do Estatuto autonómico e da Constitución Española.

Quen pode terlle estima, por certo, a unha Carta Magna que se muda por decreto e sen consulta popular? un texto legal que consagra o oxímoron da monarquía parlamentaria? quen acredita xa nunha norma democrática da que foi pai Fraga Iribarne..? Eu n’a quero. Quizais si a queiran os concelleiros do BNG en Monforte de Lemos, non o sei. En calquera caso, a loita por abandonarmos o actual estatus de rexión, o tangaraño este da autonomía e das súas institucións raquíticas, gañando poder real de decisión e sumándose a un proceso europeo irreversíbel -desde Escocia ou Flandes a Euskadi e Catalunya- é, pra min, a única vía que lle ha de asegurar un futuro á coalición, lonxe da esclerose das súas rutinas e inmobilismos, tendendo pontes cara quen xa camiña nesa dirección, e abríndose á xente nova, aos que en realidade van decidir o que vaia ser este país.

Nun comentario anterior deste blogue comparaba o BNG cun matrimonio en desavinza que xa non repara no incómodas que son as súas públicas liortas, desprendendo karma do malo a moreas. Agora por primeira vez alguén falou en alto de divorcio. Está ben que non haxa tabús, que se fale de diferenzas: verbalizar os problemas é o primeiro paso para afrontalos. Pero o espectáculo, os tiróns de pelos, a loita no barro, o lixo no carreiro, todo iso é mellor deixalo na casa. Se as correntes do BNG queren permanecer unidas que sexa mercé a un proxecto compartido e ambicioso, coma a aposta soberanista, e que ese acordo supere as limitacións individuais de cadaquén, os persoalismos, as cotas, o medo. En moitos aspectos a unidade é necesaria. É algo que o BNG se debe a si mesmo, e a quen os vén votando nos últimos anos. Pero se non pode ser non pode ser. Non é a fin de nada senón o principio doutra cousa. O que ninguén aturará, sen perder definitivamente a confianza e o respeito polo Bloque, será un Sálvame Deluxe de improperios e descualificacións persoais, un circo romano que só adivirte e beneficia os césares do Partido Popular. 

UN TRATO. Quería rematar cunha canción, por aquilo de endozar este alegato un pouco magoado que veño de botar. É dun mítico grupo paraguaio, Los Blue Caps, que triunfaba alá polos anos setenta, emigrados, coma moitos galegos, na Arxentina convulsa e esperanzada que aínda non ventaba o golpe militar de 1976. Di así: “Te voy a proponer amarnos/con todo nuestro corazón/y si debiéramos dejarnos,/ hacerlo hoy sin discusión,/ y cuando el destino quiera/jugarnos algún revés/antes de separarnos/contaremos hasta treees…”. Ese é o título, Te voy a proponer un trato. Está en castelán, ou en paraguaio mellor dito. Agora tócalle ao BNG traducila para o galego e cantala cun pouco de autocrítica, alegría, elegancia e determinación/autodeterminación. Porque o país agarda, meus, e o tempo que tiñamos xa o perdemos todo.

Non quería eu volver ao rego, porque é lamacento e proceloso, pero ocorre que a estampa destoutro día na Praza do Obradoiro non se me afasta da cabeza. Marchará Baltar, regresará Beiras, transmutado na versión galaica de Don Sebastião de Portugal, completarei a colección de coitelos chuleteiros de La Voz de Galicia e a imaxe continuará aí, impertérrita. Feijóo canda os tres expresidentes vivos (é un dicir) da Xunta de Galicia e unha escuadra de enloitadas autoridades, con Rajoy á cabeza, carpindo e moqueando pola morte dun señor autoritario e antidemócrata, que nunca arrenegou do seu pasado como executor e sicario do franquismo. Nunca.

Non quería volver a Fraga pero é el o que regresa a min, en realidade, ergueito sobre as laudatios e a condescencia dos que reescriben a Historia con impunidade, para volvelo pai da Constitución española, vello entrañábel, home de ben e carne de funeral institucional.

As infamantes esquelas que a Xunta publicou estes días, cos nosos cartos, en todos os medios de comunicación puñan en tinta sobre papel o espírito desta gran estafa. Segundo eses anuncios publicitarios mortuorios, Fraga non ten outra data de nacemento que non sexa 1989. Fraga morreu en 2012, pero naceu en 1989, xa como presidente da Xunta.  Cando morreu, o finadiño tiña 22 anos. Estaba empezando a vivir. Só tiña un ano máis có estudante Enrique Ruano, que en 1969, tamén en xaneiro, foi torturado pola policía franquista e convidado a morrer desde un sétimo andar da rúa Príncipe de Vergara de Madrid. A versión oficial daquel asasinato teceuna e impúxoa a mesma persoa que hoxe chora Galicia tan institucionalmente, con gaitas que solemnizan unha marcha procesional que nin himno é, e vellos carrexados, cun bocata de zorza na man, convertidos en inopinado coro da traxicomedia.

Hai outra escena tétrica, nunca vista, que ten como figurantes de excepción a Feijóo, Ana Botella, Gallardón e Rouco Varela, botándolle un íntimo e ultraconservador responso ao cadavre do sátrapa no seu pisito do bairro de Argüelles. Ao lúgubre velorio superpónselle, outra volta, a imaxe do funeral do Obradoiro: o meyba de Palomares sobre un océano de granito, reviravoltas barrocas e historia traizoada. Como se unha capa de fuel afogara a nosa dignidade de por vida. O franquista elevado aos altares: un outro bo e xeneroso que nin bo nin xeneroso era.

Fraga loado, Fraga santificado, Fraga consagrado polo relato oficial, a curia e a desmemoria. Avenida Manuel Fraga, Praza Manuel Fraga, rúa Manuel Fraga, cuneta Manuel Fraga. Un día e outro día/sen campás, sen protesta, como escribíu Luís Pimentel no seu poema Cunetas.

Cal é o poder dese relato que, desde o 16 de xaneiro, asulaga o pasado que vivimos e a lembranza que gardamos del..? O seu poder é omnímodo, total. A proba fica no mesmo Obradoiro, na Catedral, na cidade de Santiago. Un conto, un relato, unha historia ben fiada arredor dun santo sepulcro logrou erguer todo iso. Compostela fundouse sobre un relato, tanto ten que fóra real ou non. Por iso acredito nos relatos como arma para transformar a realidade. Por iso importa cómo se contan as cousas. Porque, ao meu ver, contar é un xeito óptimo de mudarmos a realidade. Acho que é por iso que non renunciei aínda a ser xornalista. Creo tamén que o cómplice dunha ditadura non debe desfrutar da narración prácida, honorábel e exculpadora, mesmo agarimosa, que se lle está dispensando, con absoluta e insultante normalidade. Na man de todos está impedilo. Só temos que contalo, contar quen foi Manuel Fraga e o que fixo, mudar ese relato que agora nos impoñen, e o milagre da memoria recobrada fará o demais, quizais outra catedral na que habitar, unha cidade, outro país erguéndose, milagrosamente, perante os nosos ollos.

Nun distraído repaso polos panexíricos e perfís que desde onte á tarde glosan a figura do ex presidente da Xunta conclúo que a capacidade de adaptación, esa evidencia darwiniana, resultar ser o mérito supremo dun político e que a desmemoria que habitamos permite que un ex ministro de Franco, con varios mortos ás súas costas, pase á historia como un “gran servidor público” e un “home de Estado”.

“Guiado polo amor a España e a Galicia” fixo todo o que fixo. Amores que matan, en calquera caso. Advirto a mesma indulxencia á hora de xulgar a Fraga que a que se lles aplica aos agresores e xulgados por violencia machista, a que remata en morte e a que non. Non hai lei nin xuíz que repare no Estado español os crimes impunes do franquismo e máis alá. Tampouco non hai vergoña á hora de mudar o relato e converter o autoritarismo dictatorial de Fraga, co insulto sempre á beira da boca, en “paixón pola liberdade”, como escribía esta mañá o presidente Rajoy. En rigor, austeridade e calquera outro atributo positivo.

Quizais o PP si lle deba algo a Fraga: aglutinar a extrema dereita e o conservadurismo españolista nun único partido que lle garantiu, até o de hoxe, ao Partido Popular a alternancia no poder. Porque o poder foi a paixón de Fraga, superior a calquera das súas arelas, e nese sentido Galicia servíu como coartada. En Galicia puido Fraga desenvolver, nunha escala reducida e asentada en efectivas redes clientelares e caciquís de filiación decimonónica, unha versión prêt-à-porter de si mesmo como primeiro ministro/presidente de goberno/miniemperador. O control e dominio exhaustivo dos medios de comunicación, os cartos a esgalla e un populismo efectivo que recoñecía os puntos débiles da sociedade galega fixeron o resto. Parvo non era e soubo manipular moi efectivamente o déficit  de autoestima deste país e o seu secular atraso económico, cifrado na inexistencia de estradas, de liñas de teléfono e de postes da luz. Chegou para salvarnos e disfrazado de mesías, embutido nesa mentira, é como algúns pretenden agora que pase á Historia.

Morreu sen lles pedir perdón ás súas vítimas, porque el, xa o dixo, só tiña débedas con Deus e co seu confesor. En España só ETA ten que pedir perdón polos seus crimes, non os sicarios da ditadura, e é nesa anormalidade moral e política na que hoxe habitamos coa pretensión de sermos europeos.

Acabo de ver hai unha hora a Alberto Núñez Feijóo decretar tres días de loito oficial polo pasamento do ex ministro franquista. Nun patético e oco discurso, non tanto como o que pronunciou diante do cadaleito de Díaz Pardo, o presidente da Xunta di que ”a nosa Galicia non se pode entender sen Fraga, o pai político da Galicia moderna e da Galicia do benestar”. O caso é que por Díaz Pardo non houbo loito oficial, nin crespóns negros, nin consellos extraordinarios da Xunta de Galicia. Quizais porque el representaba, con dignidade e sen esquecemento, esa memoria que Fraga e todos os que hoxe gaban a súa demócrata persoa, quererían para sempre sepultar.

“Conservador libertario, inconformista e descrido”. Creo que, moi intelixentemente, Isaac Díaz Pardo (1920-2012) cifraba nesas palabras o pouso do seu pensamento e das súas actitudes. Ás veces acho que este pobo, o pobo galego, o pobo de Isaac, só existe na mente de quen o soña cada día. E por iso as perdas coma a súa son tan dolorosas. Porque coa persoa marcha o soño da nación. Isaac morreu esta mañá na Coruña, na cidade na que seu pai, Camilo Díaz Baliño, se afiliou ás Irmandades da Fala en 1918, e por iso a súa morte ten algo regreso, nunca de acabamento, como se a Historia se confabulara para devolvelo ao lugar no que todo comezou.

Virán agora as homenaxes, os panexíricos, as verbas ocas, os tópicos inútiles, o lixo dos actos institucionais: a hipocrisía dos que, como lembrada o artista, nos roubaron o vento. “Xa nin o vento é noso”, aseguraba. Dos que queren converter o idioma galego en liturxia oficial e nos seguen a empobrecer, expoliando os recursos de Galiza e mexando por riba do Estatuto de Autonomía que aquel chaval de 16 anos que era Isaac en 1936 transformou na arela da súa mocidade e no propósito da súa vida.

A Díaz Pardo prestábanlle os tributos e as homenaxes, viñeran de quen viñeran. Porque os merecía, en realidade, aínda que paliara esa evidencia cunha teimuda e por veces irritante modestia. Sobrevivíu en vida a un proceso de canonización extremo, deses que acaban por sepultar o legado do máis afouto, e a varios intentos de manipulación política. E malia todo continuou aí, como dono da chave e como señor da memoria. Máis forte e máis grande do que a súa figura cativa deixaba entrever.

Quizais sería perverso establecer agora un correlato entre a morte de Díaz Pardo e a recente desaparición da consellería de Cultura, convertida en secretaría xeral provisoria, en mans de quen for. Pero esa manobra é, en si mesma, un síntoma da destrución de todo o que este home, republicano, socialista e galeguista, defendeu e representou en vida: a lingua e a cultura deste país. Aínda así son quen de imaxinar a Isaac, embutido no seu traxe e no seu abrigo negro, coa elegancia e a dignidade dos nosos vellos, asistindo ao seu propio funeral, saudando orgulloso á concorrencia de autoridades, e torcendo un sorriso difícil de interpretar, pero no que calquera podería ler o seu perpetuo: “eu non fixen nada…”.

Se este país é un avión, Isaac Díaz Pardo era a súa caixa negra. Unha delas. Agora, o avión/país anda en aterraxe forzosa. É posíbel mesmo que bata contra o chan e prenda en lapas a fuselaxe. Cando iso ocorra, e o fume se despexe, alguén irá pola caixa negra, abriraa e verá que alí, no que Isaac arelou e gravou no chip prodixioso da súa cabeza, está todo: o que fomos entón, o que somos agora e o que el soñou un día que habiamos de ser. Só se escoitamos o que hai na caixa negra de Isaac saberemos que o seu soño non morreu. E que vive en nós. Porque é o soño dun pobo, o pobo de Isaac. Adeus, Isaac!

Reparei nas mortes de 2011, nesa procesión de adeuses, dos meus e dos que compartín cos demais. Nos que marcharon e nos que van vir. É o que se adoita nesta data, non si..? Reflexionar sobre o que queremos e o que temos. Sobre a felicidade e ese tipo de asuntos… E que cousa é a felicidade? Moi sinxelo, a felicidade, para min, é a ausencia de medo. Vivir sen medo. Só iso.

Achei ademais esta frase de Chuck Palahniuk da que tamén gostei.

Que quere dicer, more or less, o seguinte: ”Esa é a maior vinganza de todas: a felicidade. Nada volve máis tola á xente que ver alguén que ten unha vida fodidamente boa”. Iso é o que vos desexo para 2012: A GOOD FUCKING LIFE. E sen medo. Coma no retrouso de Rosalía en Cantares gallegos: Eu ben vin estar o moucho/ enriba daquel penedo/¡Non che teño medo, moucho/ moucho non che teño medo!

Para non ter medo e ser feliz cómpre a música. Bailar, tamén. A música e o baile son unha sublimación da beleza que nos serve de alimento. Seleccionei unha manchea de cancións para despedir o 2011 -unha entre elas da miña moi ademirada e chorada Amy Winehouse- pero preferín enxoitar as bágoas e bailar. Só bailar. O tema chámase Dancefloor e é un dos meus descubrimentos de 2011: o ano de Fukushima, da crise, o ano no que vivimos perigosamente contra as brigadas de demolición da nación galega. Déixao ir. No vídeo cantan, en francés e en inglés, Brigitte Fontaine, que é unha señora artista e cantante, o trasunto francés de Yoko Ono, e Grace Jones, diva das discotecas de antano. Dancefloor ten algo de éxtase e de abandono, moito de felicidade, moito de amor e nada de medo. A xente baila e cando un baila non hai final. Vai aquí coa expresión do meu desexo para 2012: A GOOD FUCKING LIFE, e máis nada. Ah, si, subide o volume…

Xohana Torres acadou ademais outra honra no seu berce. Un premio de investigación, creado polo Concello de Santiago, que leva o seu nome. Hai tres anos ese premio convertiuse en premio de ensaio e agora o Xohana Torres, que se entrega regularmente desde 1993, está a piques de desaparecer. A corporación conservadora, que preside Xerardo Conde Roa, amparándose nun suposto defecto de forma na convocatoria do certame, decidíu suprimir un galardón que, despois de case dúas décadas, se convertera nunha fonte privilexiada de análises socioeconómicas sobre a muller galega e de pescudas sobre a nosa memoria histórica e antropolóxica. O prazo para a presentación de traballos remataba o vindeiro 31 de decembro, pero o Xohana Torres non se vai entregar en 2012, como cada 8 de marzo se viña entregando. Raxoi aforra así 3.000 euros -a dotación do premio- e perde, a cambio, o respeito dunha cidadanía que ve desaparecer, sepultados baixo a cínica coartada da austeridade, todos e cada un dos símbolos do seu progreso cívico e cultural. Adeus, Xohana Torres, luz, xerfa, ría… ola, Bieito XVI, tebra, cegueira e patriarcado.

Unha pequena contextualización para os que, con ignorante alegría, decapitan un galardón coma o Xohana Torres de Ensaio. En 1957 celebrábase en toda Galicia o 120 aniversario do nacemento de Rosalía, unha data especial para o galeguismo na altura. En Barcelona lanzábase Los que se fueron, doutra escritora compostelana, Concha Castroviejo, finalista do premio Planeta de Novela  e considerada a primeira narración sobre o exilio publicada en España depois do golpe militar franquista de 1936.

DESDE 1957. Naquel mesmo ano de 1957, en Vigo, saía do prelo de Galaxia, na colección Illa Nova, o poemario Do sulco, de Xohana Torres. Ese feixe de versos dunha rapaza de 26 anos, con limiar de Carvalho Calero, substanciaba unha voz poética que non só lles devolvía as mulleres a palabra roubada  durante décadas senón que adquiría a categoría de revelación. Tal fulgor novo habíase confirmar con dous libros máis de poesía, Estacións ao mar (Galaxia, 1980) e Tempo de ría (Espiral Maior, 2002), unha novela de alento vigués, Adiós, María (1971, Ediciones Galicia de Bos Aires), varios libros infantís, obras de teatro e ensaios.

Agora que levante a man un concelleiro/a compostelán que lera un verso de Xohana Torres. U-las mans?, n’as vexo..! o alcalde tampouco..? Ninguén..? El será que estas señoras e señores, esta escuadra de preclaros edís e tecnócratas iletrados, non saben quen é Xohana Torres..? Poida que nin saiban que é compostelana, ou académica, ou Premio da Crítica, ou obxecto de teses e estudos dentro e fóra de Galicia. Só desde a ignorancia se pode explicar un desprezo que adquire categoría de bulra, toda vez que a supresión do premio Xohana Torres ten lugar o mesmo ano no que a autora cumpre 80 anos. Alguén llo dixo..? alguén a chamou para dicirlle: oes, Xohana, que el concello de Santiago pasa tuya y de lo que representas… que los tres mil euracos del premio que llevaba tu nombre los vamos a invertir en una pista de patinaje, en bonos para la peluquería, o en hacerle un busto a Pío XII, tú tranquila…”.

Como ocorre decote coas medidas do PP, a culpa lévana outros. Na reportaxe de Ana Calvo que hoxe publica EL CORREO GALLEGO, os responsábeis da desfeita acusan a anterior corporación, en concreto á concelleira de Igualdade, Mar Martín. “Lo dejaron sin convocar”, sinalan desde Raxoi. Esa magnífica circunstancia -aínda por demostrar- serviulle á corporación popular para impulsar esta emenda á totalidade. O caso é que na páxina web do Concello de Santiago aínda se poden consultar as bases da convocatoria, que sospeito que son as mesmas bases de todas as anteriores edicións, os mesmos prazos, a mesma dotación, a mesma composición do xurado… Poida que faltara unha sinatura da autoridade para certificar a celebración do premio. E poida que aí estea a trampa.

Realmente, o PP non mata o premio Xohana Torres, no-se-lo-car-ga: déixao morrer de maneira piadosa e catoliquísima. “La decisión no está tomada…”, dinlle á xornalista Ana Calvo desde Raxoi nesa reportaxe. Pero o desleixo, a ignorancia e o desprezo semellan pésimos ingredientes para artellar futuro ningún. Con todo, a corporación e concellarías implicadas aínda están a tempo de recoñeceren o seu erro e de subsanalo. Se verdadeiramente non se convocou o premio, deben facelo xa. Porque Compostela, as cidadás e os cidadáns deste sepulcro con respiración asistida, precisamos algo da grandeza de Xohana Torres, algo que nos faga sentir orgullo, vivas e vivos, un premio co seu nome que multiplique o seu legado, que nos volva máis sabias. Algo que non se poida derrubar nin desmontar porque si, porque alguén, quen sexa aí arriba, decide que nunca hai cartos para o que de verdade importa.

O relato oficial sobre a afouteza, valor e integridade do Rei de España é unha das fantasías máis elaboradas e perversas tecidas ao abeiro desoutra gran estafa colectiva que é a propia Transición española. Unha impostura modélica que leva o peiteado opusino e a voz en off de Victoria Prego e que, cada día, revela máis gretas, máis inconsistencias e máis renuncias na súa construción. Anyway, Xoán Carlos I segue aí, e a súa familia tamén. Como segue aí a familia de Francisco Franco, impúdica protagonista de debates televisivos sobre a memoria histórica, apoloxetas do odio e do revisionismo máis insultante. Uns e outros alíanse neste ilustrativo documento que poño aquí e que onte me chegou vía correo electrónico viral. Non é descoñecido e xa foi moderadamente visionado nalgunha televisión. Trátase dunha entrevista de 1970 para unha canle estranxeira na que, o daquela Príncipe, gaba a figura de Francisco Franco. Fala francés e iso contribúe a endozar a mensaxe pero non a muda en absoluto: “Para min (Franco) é un exemplo vivente, día a día, polo seu desempeño patriótico ao servizo de España, e, por isto, eu teño por el un grande afecto e admiración“, di.

DAQUELA HABÍA QUE FACELO. “Era o momento”, “obrigárono”, “tiña que facelo así”, “perseverou á sombra do ditador para logo revelarse demócrata…”. En fin… Da mesma maneira que aínda hai hoxe quen exime o xenocida dos seus crimes hai tamén argumentos abondos pra exculpar os seus propagandistas. En todo caso, tal declaración de afección ao ditador, en calquera país normalizado do mundo -falo de calquera país no que as rúas non levaran o nome dos asasinos e os mortos inocentes non encheran aínda foxas e cunetas- invalidaría calquera persoa para o exercicio dun cargo público, canto máis o de Xefe do Estado e dos Exércitos.

El non pensaba iso. Podemos aceptar tal posibilidade para continuarmos na senda da argumentación. Admitamos que Xoán Carlos I non pensaba tal e mentíu, de maneira flagrante e estratéxica, para manter o seu posto de saída na carreira pola sucesión. Cando media España (1970) se revolvía na rúa contra o ditador, o futuro rei adheríase á causa franquista pero non por convicción senón por táctica. Iso evidencia as súas carencias éticas pero, sobre todo, introduce unha outra cuestión non menor: quen xa mentíu, de xeito público e ostentoso, para defender os seus intereses ou os seus plans, que crédito pode manter xa desde ese momento..? por que non había de enganarnos outra volta o Rei para asegurar o seu beneficio..? por que suporlle agora, cando a Coroa española se abeira toda ela ao desprestixio, unha integridade moral que non amosou cando os cidadáns aos que di representar eran vítimas da represión dun rexime totalitario co que el mesmo foi connivente..? ”Non tiña opción…”. Amólame especialmente tal aserto. Tíñana acaso os que deron a vida pola democracia, executados, nos presidios e no exilio..?

BENDITO 23-F. Para parchear todas as incongruencias e eivas do monarca chegou, grazas ao Deus perante o que todo se xura, o 23-F e esoutro relato fantástico sobre o golpe militar. Sabémolo de memoria porque incide na afouteza, no valor, na decisiva contribución do Rei ao fracaso do tejerazo… Pero acaso o soberano dun estado democrático debía facer outra cousa..? por que é tan singular que Xoán Carlos I se puxera de parte da lei..? non é o que se agarda dun xefe de estado constitucional..? quen podía prever un plan B, unha saída non democrática? A dúbida, aquí, semella non ofender a ninguén. E porén o mero feito de consideralo (especular con que o Rei dera apoiado ou transixido a sublevación militar), explicita, ao meu ver, a desconfianza -sempre agochada, nunca expresa, nunca nunca autorizada- que perdura na opinión pública arredor da adhesión da monarquía española á democracia e aos valores que afirma defender.

BOICOTE COMO DECOTE. Para paliar esas desconfianzas chega, mañá á noite, Noiteboa, o lenitivo anual. A mensaxe de Nadal do Rei de España: a suspensión da pluralidade informativa, o encefalograma plano da democracia. Cando mire aparecer o Borbón na Galega, na 1, na 3, na 4, na 5, etc… encadeando planos hieráticos, coa súa plúmbea retórica, apegado a unha bandeira de España e a un retrato familiar, falando de sacrificio, valores, esforzo e democracia, só me van ecoar na cabeza estas palabras: “Teño por el un grande afecto e admiración”. E pensarei que calquera opción o condea: “Ou estaba con Franco, ou mentía”. E ningún dos supostos me ha valer. Iso se prendo a televisión, claro, e non lle fago boicote, boicote como decote, brindando cos meus por un 2012 que nos traia, con crise ou sen ela, Saúde e República (galega). Sexa.

Para o compañeiro Carlos Meixide, por esta,

e outras, devocións compartidas

Coas cancións de Cesária Évora acontece o que coa propia vida. Paréceche que comprendes algo, algo do seu idioma, que entendes o que está a dicir, pero depois non é verdade. Ou só en parte. Mesmo para nós, para a xente de Galiza, terra nai dese crioulo _mestura de portugués arcaico e de voces africanas_ que a cantora falaba, as letras de Cesária Évora eran un enigma que se desentrañaba na linguaxe universal da melodía e que adquiría o seu significado exacto nunha voz grave, escurecida polo tabaco, a mala vida e os copazos de grog (o adxectivo grogui, moi utilizado por certo na Ribeira viguesa, provén do inglés groggy, a verba que definía o estado no que ficaban aqueles que abusaban desa beberaxe, o grog, froito dunha prohibición de antano, e típica de mariñeiros e corsarios: azucre, lima e ron rebaixado con auga quente).

Nunha das súas cancións máis populares Cesária dicía: Petit pays, je t’aime beaucoup. Pequeno país, quérote moito, así, en francés. Ela escolleu París para vivir e ver medrar a súa carreira artística, e Franza amouna e lanzouna ao mundo como só esa xente orgullosa sabe facer. Pero por sobre todo, a diva dos pés nus, a que este día nos deixou para sempre, era a encarnación do pobo caboverdián.

Comparte moito Galiza con ese arquipélago seco e  atlántico: o illamento, a periferia, a pobreza, un océano (somos mariñeiros case por obriga), unha lingua e a nosa condición emigrante; eles e nós andamos espallados polo mundo e apegados á saudade/sodade do lugar que deixamos atrás, un sentimento que, por algunha razón, aquí ou alá, vai sempre canda nós. As cancións caboverdianas, non só as de Cesária, falan decote do regreso, da partida, da terra lonxe e do destino dun pobo exiliado. Exiliado e colonizado. Foi, de feito, a colonización portuguesa a que prohibiu a produción e utilización en Cabo Verde dos tambores africanos, un veto que determinou a fasquía duns cantos que asemellan fados tropicais e mestizos, nunha eterna viaxe de ida e volta entre o continente americano e africano.

Ao meu ver, a caboverdiana e a galega son, ademais, as dúas nacións do mundo que existen fóra das súas fronteiras grazas a unha muller. E iso fainos únicas. Galiza existe por Rosalía de Castro, Cabo Verde existe por Cesária Évora. Dúas poetas que deron apreixado nos seus cantares -coplas ou endecasílabos, mornas ou coladeras,- o que só os poetas, algúns poetas, son quen de apreixar, que é a alma dun pobo. Semella que só na música, na poesía, uns e outros, galegos e caboverdiáns, recuperaramos a esperanza no futuro, e a liberdade.

E TRES CANCIÓNS. Hai moitas cancións de Cesária que me gustaría deixar aquí, pero vou escoller tres, entre as que me tocan no peito. A primeira esta, a titulada Elle chante. Cántaa a dúo cun vello rockeiro francés, Bernard Lavilliers. Canda eles os rostros do pobo caboverdián, a xente, a súa fraternidade, o seu orgullo escrito sobre as casas de cor, sobre as chalanas/caiucos varados na area, nas palmeiras e na terra negra. Un tema e un vídeo fermoso e intenso que nos mira directamente aos ollos, conmovedor mesmo.

A segunda das cancións é Carnaval de São Vicente, especial para o Meixide. Sempre me ha parecer un misterio a maneira na que Brasil, Portugal, Galiza ou Cabo Verde son quen de expresar tanta alegría en cancións tan nostálxicas. Un misterio que cincuenta congresos da lusofonía non conseguirán desvelar pero que fala ben alto da irmandade dos nosos pobos e do noso idioma. A canción déixoa aquí para bailar tamén e que non todo sexa mágoa e sodade.

E a terceira, a miña favorita. Sorte,  do seu disco Café Atlántico. As galegas e os galegos apelamos pouco á sorte, a verdade, coa faltiña que nos fai. Cesária convértese aquí na portadora da mensaxe dos poetas de Cabo Verde. E di isto nun retrouso (min. 1:20) que sempre me emociona:

Eu canto ‘sodade’ para aquele que vai
Canto regresso para aquele que vem
Sorte para mim, sorte para minha terra
Sorte para todos que estão a me ouvir

Hoxe cantamos sodade para aquela que vai, voz de Cabo Verde. Sorte para ti, para nós, e para a miña terra. Sorte, Cesária!