Castelao e a Coca-Cola: 125 anos e un relato da apropiación indebida

15 Jul

Foi Olalla quen me fixo reparar, porque andaramos o día anterior ás voltas coa declaración da obra de Castelao como Ben de Interese Cultural (BIC) e o 125 aniversario do seu nacemento. Sinaloume o selo conmemorativo, impreso na lata de Coca-Cola, e díxome: “mira, 125 anos, como Castelao, é da mesma quinta”. O que quer dicir que aquel día no que un farmacéutico de Atlanta (Georgia), John Pemberton, inventou a fórmula dese tónico agora universal, no outro lado do Atlántico, nunha casa de Rianxo, hoxe desaparecida, o río do século remansaba no esteiro inmenso do irmán Alfonso Daniel. Axiña quixen unilos na miña cabeza, igual ca nese histórico anuncio da Coke no que sempre figurei ver os lentes de Castelao sobre un libro. Gosto deses xogos relacionais, dos xuntoiros inopinados dos que eu tamén fago parte, coa miña memoria de serie ou as miñas experiencias. Así procede o pensamento, iso somos cada un de nós: o que vai dunha cousa a outra, unha frecha de dúas puntas, a roupa na corda, entre as estremeiras do tendal.

SATURIO. Cando o galego chegou á miña escola, como unha serodia revelación, acórdame de lermos en alto fragmentos d’Os vellos non deben de namorarse no libro de texto. Así que a miña primeira conexión cerebral entre a Coca e Castelao desembocou en Saturio, aquel boticario verderolo, de fala enxebre, que axiña asimilei co John Pemberton do refresco. Saturio vendéndolle o xarope da Coca-Cola á Leliña e deitándolle no mostrador da farmacia palabras cheas de retranca e de lúbricas intencións. Anos máis tarde tiven que redactar unha pequena necrolóxica de Maruxa Boga, a primeira actriz que interpretou Os vellos na Arxentina (este ano por certo cúmprense 50 anos da súa estrea na praza da Quintana, en Santiago), e o que me veu á cabeza -alén de Lela, Micaela e Pimpinela-, foi a ilustración daquel libro de texto: Saturio botado a perder, doente polo amor da meniña. Iso e unha frase de Maruxa Boga que na crónica quedou escrita: “Deus queira que Galiza estea pronto no lugar que Castelao e eu soñamos”.

PEREC E AS FOTOS DE LIFE. Por acaso, esa mesma mañá, andara a mirar unha reportaxe fotográfica da revista LIFE, na que documentaba a chegada da Coca-Cola a Francia, a París, depois da II Guerra Mundial. En realidade tratábase do regreso do refresco, a súa reintrodución no mercado. E a firma de Atlanta quixo plasmar ese momento nunha fermosa serie fotográfica, propia de Doisneau, de Cartier-Bresson ou de Willy Ronis. Esas fermosas imaxes (picar aquí para miralas) son de 1950, o ano que no Castelao finaba no exilio de Bos Aires e son, ao meu ver, a tenra radiografía dun imperialismo comercial que procuraba horizontes nunha Europa orgullosa das súas tradicións e devastada pola guerra.

O meu ademirado George Perec, o escritor francés, naceu en 1936, cando Castelao andaba xa de deputado e na campaña do Estatuto. Perec é autor, entre outros, dun libro fermoso titulado Je me souviens (Eu recordo), que tivo a súa réplica norteamericana nun outro volume de Joe Brainard, I remember, que recolle a mesma proposta de Perec: parágrafos curtos encabezados por un Acórdame que… Ambos os dous son fermosos monumentos á memoria, antecedentes da microliteratura de hoxe. Nun deses Je me souviens… Perec di: “Acórdame que pensaba que as primeiras botellas de Coca-Cola -as que os soldados norteamericanos beberon durante a Guerra- contiñan benzedrina (sentíame orgulloso de saber que ese era o  nome científico do ‘maxiton’)”.

KAS, MIRINDA, COCA-COLA, ARNOIA-ARNOIA. Persoalmente non teño recordos infantís da Coca-Cola. Si do Kas, da Fanta 0u da Mirinda e dunha constelación de bares na contorna da miña casa, en Vigo, que eran legacións, abaixo dun toldo, deste  noso país minifundista, de parroquias confederadas: o Arnoia, o Carballo, o Sabucedo, o Peroxa, o Ribarteme… Tascas que eran embaixadas de lugares para min remotos e nos que, na miña acordanza, non entraba a Coca-Cola e si a lingua galega, mesturada coa serradura do chan, as quinielas (1×2) e o viño do Ribeiro ou o do Condado nunha cunca a rebordar. Se tivera que escribir un Je me souviens que captara aqueles días escribiría: “Acórdame que na de Alfredo e no Arnoia o meu irmán e máis eu mollabamos as patatillas no Kas Laranxa e que coleccionabamos as pegatinas e calcamonías da olimpiada de Moscova que viñan na bolsa: nadadores, ximnastas, o osiño Misha…”.

CASTELAO/THE SARTORIALIST. Non sei se Castelao sería quen de facer un Je me souviens… no que se cruzara a Coca-Cola. Pénsoo sempre que miro ese debuxo dun home negro en Nova York (1938-39?) que é para min un dos máis conmovedores e modernos retratos de Castelao. Castelao foi un precursor, co lápis na man, do Scott Schuman, o blogueiro e fotógrafo de The Sartorialist, do que hai anos son devoto seguidor. Unha biblia do estilo intemporal, ao pé das rúas de Manhattan. Imaxino a Castelao debuxando ese home, metido nun pelico e morto de frío, na Terceira Avenida ou na rúa 42, e logo compartindo unha Coca-Cola con el, na barra dun bar nas inmediacións de Times Square, Camilo Gonsar mediante.

CASTELAO E A PRIMEIRA VEZ. Coma todas as iconas ás veces aturan cargas que non lle corresponden. E sobre todo teñen diferentes percorridos informativos. A Coca-Cola gañoulle a partida este ano a Castelao, en número de portadas, noticias semipagadas e minutos de televisión, aquí en Galicia. Ese apagamento informativo, politicamente estimulado polo Goberno galego, non inflúe desde logo na condición de icona. Porque as iconas nin sen inmutan, afeitas a que calquera poida apropiarse delas, erguelas ou abatelas sen máis. Son de todos e de ninguén. Mesmo Feijóo pode citar a Castelao e contraer o xesto diante do seu cadaleito, como se compartira con el algo máis que a condición humana. Pero Núñez Feijóo, case de certo, non leu o Sempre en Galiza. Ou se o leu non o comprendeu. E por iso non pode contar a súa primeira vez, ou mentiría se o fixera. Todos os nacionalistas galegos teñen/temos unha primeira vez con Castelao. E esa primeira vez é o día que cadaquén deu en abrir as páxinas do Sempre en Galiza.

No libro O gume dos espellos de Ramón Caride hai un fermoso artigo/relato sobre o descubrimento desta biblia/libro na mocidade. Coca-Cola, para celebrar este 125 aniversario en común co escritor, debería convocar unha extensión do seu sempiterno concurso de redacción e proporlle ao nacionalismo este tema preciso: A primeira vez… con Castelao. A miña redacción, por exemplo, comezaría desta maneira: “Tiña dezaoito anos, era verán e pasabamos uns días felices nunha canadense, na aba dun monte, á beira do río Oitavén…”.

CELSO EMILIO E CASTELAO. Procurei máis conexións, e haberá mil, entre Castelao e a Coca-Cola. Algunhas aventuradas, como a Medalla Castelao ao académico Andrés Fernández-Albalat. Albalat é, con Antonio Tenreiro, o autor do predio da Coca-Cola na avenida Alfonso Molina, á entrada da Coruña, que simboliza, co PlastiBar vigués de Bar Boo, o reingreso de Galicia na modernidade arquitectónica, nos sesenta.

Pero hai un poeta, a cada volta máis contemporáneo e necesario, que me ofreceu o vencello máis claro entre os dous estremos. Celso Emilio Ferreiro é autor de senllos poemas dedicados a Castelao e á Coca-Cola que me gustaría colgar aquí. Vou co primeiro. Dime Ramón Nicolás que pertence ao libro Antipoemas  (1973) e grazas a el podo pegalo aquí. Hoxe, moi probalmente, Ferreiro sería denunciado por difamación e inxurias nada máis publicalo. Titúlase Crónica da Coca-Cola e velaí vai:

Esta é a historia da Coca-Cola
que vosté debe ler con parsimonia
si quere incrementar a súa esperencia
no amor ás instituciós serias
do benestar e da abondancia, xa que
non sóio de lirismo vive o home.A estatua acromegálica que lle din
da Libertá, mexóu un día
nas augas podres do Hudson.
Miragre tecnolóxico dixeron
ó ver aquel xarope fedorento,
e un boticario listo de Georgia
chamado John Pemberton,
esperto frabicante de mexunxes,
ideóu unha hipótesis perfeuta:
facer daquela zupia minxitoria
o American Way of Drink respadoado
por unha paternal lei seca puritán.Dempóis veu un tal Candler,
home de presa,
fervoroso cristián (da secta cuáquera),
que guióu os andares da empresa
pola próspera xeira do progreso
deica un Día Nacional de Gracias
no que foi relevado por un ruso
(branco, naturalmente)
chamado Vladimir, home disposto
a cocadrogar o mundo a toda custa.

A coca-cola ten a súa grandeza
que se pode medir en estadísticas
ó xeito preferido polos gringos:
si tódalas botellas fabricadas
poñémolas deitadas en ringleira,
darían volta ó mundo tres mil veces
coma unha enorme serpe constrictora
que tivese cabeza de gorila.
Si tódalas botellas fabricadas
fosen equitativamente repartidas
tocaríamos a doce mil per cápita.
Outros tantos –cicáis un pouco menos–
son tamén os letales megatós
que a cadaquén humán ten de tocarlle
cando a bomba, bon, abra a súa porta.

Si tódalas botellas se fundisen
nunha somente, sería xigantesca,
tería seis kilómetros de altura
e seis de base; por dentro caberían
o Potomac, a CIA i o Pentágono,
pro non o napalm, nin a carne queimada
de tanta guerra suxa repartida.

O American Way of Drink foi esportado
a quinientos países soberás
en cen millós de botellas cada día
que implican cen millós de mensaxes
do sistema de vida que USA, usa,
porque a coca-cola representa,
ademáis dun beberaxe, un belo símbolo
da esistencia mediocre e domingueira
do ianki conformista,
do home neutro, típicamente parvo.

Calder decía moi solenemente,
cando vostedes non vexan un anuncio
da coca-cola é porque se foron
máis alá dos límites discretos
do mundo oucidental e do cristián.
Según din os fideles noticieiros
nada alporiza tanto ós combatentes
fillos do Tío Sam, coma unhos grolos
do escuro xarope ben xelado.
A bebida nacional de Norteamérica
fixo héroes e rudos loitadores,
non somente no Oeste e contra o indio,
sinón tamén no vasto imperio
e contra todo bicho que se mova.

O berro de have a koke foi contraseña
ó asaltar a abadía de Montecasino.
Have a koke, have a koke, repiten hoxe
os mozos educados en West Point
ós aviadores que voan sobre Hanoi.

Lembremos. Cando desembarcóu en Normandía,
Eisenhower dispuxo que instalaran
unha frábica de doce coca-cola
que produxo milleiros de botellas
e decidíu a guerra contra o nazi
matador de xudeos non vietnamitas.
Após daquela data groriosa
a cocacolonización do mundo
está a punto de consumarse.
I agora penso eu, Richard querido,
–pensamos ti e máis eu–
que o cocacolonizador
que o cocacolonizóu
bon cocacolonizador ten sido.

Até aquí esta diatriba antiimperalista, á que lle segue un dos poemas do libro Cantigas de escarnio e maldecir, que Celso Emilio Ferreiro publicou en Caracas, baixo o seudónimo Arístides Silveira, en 1968. O poema titúlase Lendo certo periodo menstrual e di, con preclaro acerto, como se fora escrita hoxe mesmo, esta mañá, o seguinte:

Olla meu irmáu honrado
o que acontez con Daniel:
os que o tiñan desterrado
agora falan ben del.

O palurdo de alma lerda,
o tendeiro desertor,
o vinculeiro de merda
disfrazado de señor.

O lurdo carca refrito,
o monifate de entroido,
o aprendiz de señorito,
marqués de quero e non poido.

O devoto de onanismo,
o feligrés de pesebre,
o tolleito de cinismo
o que dá gato por lebre.

O rateiro de peirao,
o refugallo incivil,
válense de Castelao
pra esconder a caste vil.

Escoita puto nefando,
criado na servidume
non pasará o contrabando
dise teu noxento estrume.

Grotesco escriba sandéu,
inxertado nun raposo,
Castelao nunca foi teu
porque Castelao é noso.

I anque a ti che importa un pito,
sabrás que é cousa sabida,
que estás incurso en delito
de apropiación indebida.

Uns e outros versos, unidos polo 125 aniversario dos seus protagonistas, parecen facer certo o lema conmemorativo escollido polo refresco norteamericano para festexar a efeméride, unha sentenza aterradora na súa verdade: “En 125 anos cambian as formas pero non o fondo”.

Este 18 de xullo cumpriranse 75 anos da sublevación militar que levou a Castelao ao exilio. Foi en 1936, o ano no que naceu Perec, e o país que o mestre rianxeiro deixou atrás aínda agarda por esa Alba de Groria soñada. O franquismo rebrota, aquí e alá, cada día con máis forza e menos pudor, cun tétrico disfrace de normalidade e desmemoria. Mudan as formas pero non o fondo, como di a campaña publicitaria. E di verdade. Daquela, en 1936, tamén Castelao e a Coca-Cola celebraron xuntos o seu aniversario: cincuenta anos. Se Castelao, aquel día, chegara a ter entre as mans a medalla conmemorativa dese cincuentenario pensaría que ás veces os límites da historia coinciden misteriosamente cos límites da vida (1886-1936). E daría en pensar, tamén, con salvífica e galega sabedoría, que se non hai mal que cen anos dure, o certo é que xa queda menos, moito menos, 25 anos só, para que chegue 2036 e a Alba de Groria que el cantou.

16 Respostas to “Castelao e a Coca-Cola: 125 anos e un relato da apropiación indebida”

  1. Carlos Callón Xullo 15, 2011 ás 10:48 AM #

    Meu deus, que bonito! Grazas!

  2. x. Xullo 15, 2011 ás 11:36 AM #

    Parabéns polo post –dun adicto á cocacola, por certo–, mais desculpa que che faga un apunte repugnante –e formal–: o ‘I Remember’ de Brainard foi anterior ao ‘Je me souviens’ de Perec. El mesmo indica a homenaxe transatlántica no seu libro. Ben sei que a patente do invento non debera ter moita importancia, sempre que sexamos capaces de ler fóra da linealidade da historia da literatura, claro. (E acórdame que a versión amerciana me pareceu ben mellor, iso tamén o recoñezo).

    Un saúdo.

    • franplorenzo Xullo 15, 2011 ás 12:26 PM #

      pois tes razón x., o verán pasado lin o de Brainard (editado en español por Sexto Piso) e alí ficaba esa referencia. Por algunha razón estraña lieime e outorgueille a autoritas a Perec. Eu tamén acho que o ‘I remember’ de Brainard é mesmo conmovedor. Obrigadinho e unha aperta😉

  3. Dores Asorei Xullo 15, 2011 ás 3:52 PM #

    Fran, xenial!
    Fermosísimo.Grazas por compartir con tod@s nós artigos tan fermosos e cheos de tino.
    Bicazos.
    Dores

  4. Estripo Albar Xullo 16, 2011 ás 10:34 AM #

    Uf, gostei!

  5. aser mendez Xullo 16, 2011 ás 11:37 AM #

    habia que xuntar estas prosas nun libro ho….

  6. Bouzas Xullo 16, 2011 ás 7:17 PM #

    Es xenial, tío!
    Grazas sempre.

  7. carme Xullo 17, 2011 ás 9:01 AM #

    Se as palabras sanan, hoxe sintome mellor. Grazas por escribir e compartir. bks

    • franplorenzo Xullo 17, 2011 ás 9:05 AM #

      brindo polas palabras sandadoras!. Obrigado e grazas por me ler, Carme😉

  8. monte carmelo Xullo 17, 2011 ás 9:27 AM #

    Gustoume moito este artigo e apúntome a idea de Aser Mendez

  9. ocorsarioAntón Xullo 20, 2011 ás 6:16 PM #

    Bestial!! parabéns e grazas polos teus posts!

  10. franplorenzo Xullo 20, 2011 ás 6:43 PM #

    grazas a ti😉

Trackbacks/Pingbacks

  1. pingheiras » Celso Emilio, Castelao e Putifar - Novembro 25, 2011

    […] um excelente blog de […]

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: