J’attendrai/Tornerai (Arqueoloxía dunha canción europea)

21 Jun

En xuño de 1940 os alemáns ocupaban París. Ilsa (Ingrid Bergman) e Rick (Humphrey Bogart) escoitan desde unha fiestra, con aceno de preocupación, a arenga dun oficial nazi. “Que demo está a dicir?”, pregunta Rick. “É a Gestapo, din que esperan entrar en París mañá… Instrúen como actuar cando as tropas cheguen…”, respóstalle Ilsa coa ollada perdida. Hai unha pequena pausa dramática, entón ela vólvese cara el mentres amosa a fervenza do seu cabelo loiro en primeiro plano. Ri ironicamente e dille: “Co mundo enteiro derrubándose, e nós escollemos este momento pra namorar…” (“With the whole world crumbling, we pick this time to fall in love”). Desa secuencia da película Casablanca (Michael Curtiz, 1942) van xa alá setenta anos. Daquela, como agora, o mundo asistía a un colapso. Só o amor, agora e entón, en todas as súas formas, permanecía intacto no medio da desfeita. E a música, unha melodía como a que hoxe quero compartir aquí: J’attendrai.

Nas rúas do París que agardaba a invasión a xente tentaba facer a súa vida. Hai milleiros de documentos gráficos que retratan a cotianeidade daquela capital humillada e silente, entregada. Os muros cubríaos a propaganda nazi e colaboracionista do mariscal Petain. Cartaces coma o que segue a estas liñas e que gardan un tétrico paralelismo coas solucións económicas na Europa de hoxe. Ás veces semella que nós tamén agardaramos polo futuro coa mesma calma coa que os parisinos asistían, estupefactos, á invasión alemana.

“Se queres gañar máis… vén traballar en Alemaña”. O home, no limiar da súa porta, observa un horizonte luminoso, de pleno emprego e prosperidade económica, nunha fábrica de Francfort ou nun laboratorio de Düsseldorf. Máis ou menos coma agora acontece.

Arriba, na fiestra, deixamos a Ilsa e a Rick pero na rúa, neses días, a música que se sente en todas partes, na fronte e na retagarda, no metro, nos cafés e nos beizos dos soldados que marchan á guerra, é J’attendrai (Eu esperarei), unha melodía fermosa e melancólica que, desde que foi composta en 1933, nunca se deixou de interpretar. J’attendrai, popularizada en 1938 pola cantante Rina Ketty, na súa gravación para Pathé, é, para moitos, a Lili Marleen dos franceses e un dos temas máis emblemáticos da contenda mundial e do século XX.

Rina Ketty chamábase en realidade Cesarina (Rina) Pichetto. Nacera en Sarzana (La Spezia), na Liguria, en 1911. En 1930 chegou a París, a onde viaxou para visitar uns familiares, e alí quedou, no bairro de Montmartre, onde acabou cantando no famoso cabaret Au Lapin Agile, epicentro da actividade cultural e bohemia do París das vangardas. J’attendrai é a versión francesa (con letra de Louis Poterat) dunha canción composta no seu país, en Italia, cinco anos antes, en 1933. Os seus creadores foron Dino Olivieri (pianista, director de orquestra, compositor e director musical, vencellado á compañía discográfica His Master’s Voice/La Voce del Padrone/La Voz de Su Amo, a do can e o gramófono) e Nino Rastelli (letra). En outubro de 1937 -o mesmo mes en que o goberno de Negrín deixa Valencia para se establecer en Barcelona, a última capital da II República antes do exilio-, o italiano Carlo Buti é o primeiro en rexistrar Tornerai, nos estudos de Columbia Records en Milán. Se cadra non é casualidade que Milán sexa o berce desta canción pois Tornerai/J’attendrai inspírase no Coro a boca chiusa (Coro a boca pechada), de Madame Butterfly de Puccini, cuxa versión orixinal se estreou precisamente en La Scala de Milán en 1904. Ese fermoso interludio pecha o segundo acto da máis coñecida ópera de Puccini e é o limiar da traxedia que se desencadea na terceira parte. Tornerai/J’attendrai ten tamén un algo de limiar de traxedia, de remanso de paz ás portas dun mundo novo: o mesmo que lle metía medo a Ilsa e a Rick, e o mesmo que nos pon medo agora.

DISCOS DE 78 R.P.M. Pero volvemos á canción. Coñeceu tantas versións, en discos de pedra e 78 R.P.M., que sería imposíbel destacalas aquí todas, principalmente en francés e italiano. Unha das máis coñecidas é a de Jean Sablon, popular cantante, pioneiro, canda Maurice Chevalier, do estilo que imperaría na Francia dos anos 30 e 40. Tras as súas xiras americanas e as súas actuacións en Broadway, Sablon foi o primeiro cantante francés en empregar o micrófono nun teatro, alá por 1935. Cantouna tamén o tenor, artista de cabaret e actor corso Tino Rossi -émulo de Rodolfo Valentino, precursor dos latin-lovers e xulgado por colaboracionismo tras a II Guerra Mundial- nunha docísima e sensual interpretación.

Hai versións en checo, en sueco ou inglés (I’ll Be Yours gravouna, a mediados dos anos 40, a famosa cantante norteamericana de cabaret Hildegarde, con letra da súa manager e compañeira Anna Sosenko). En francés interpretouna Bing Crosby, e unha case descoñecida cantante belga Anne Clercy introduciuna no seu repertorio nos inicios da II Guerra Mundial nunha gravación para o selo alemán Imperial. De feito, na Alemaña nazi (co título Komm Zurück) a canción tivo un enorme suceso a partir de 1939 e foi interpretada polas principais bandas e orquestras berlinesas, con aire de fox-trot e voces atipladas. Os soldados alemáns que marchaban á guerra asubiábana nas trincheiras con ese toque swing que recollerían tamén dous rexistros singulares de J’attendrai, xa abeirados ao jazz. Trátase da gravación realizada polo Trío Lescano e a do guitarrista Django Reindhart.

Reindhardt, un dos músicos europeos de jazz máis influentes, naceu en Bélxica pero medrou nun campamento cigano (manouche, en francés) ás aforas de París. O seu toque guitarrístico e a singularidade da súa orixe están na base do que se chamou gipsy-jazz, das súas harmonías e do seu estilo libre, dislocado e sorprendente. Co seu grupo, o Quintette du Hot Club de France, que fundou canda o violinista Stéphane Grappelli (á esquerda na fotografía) en 1934, asinou, igualmente en 1939, esta xa mítica versión do J’attendrai Swing. J’attendrai sonaba en todas as emisoras francesas, coma un himno premonitorio da longa espera do exilio, cando a República derrotada cruzaba os Pirineos sen zapatos e sen abrigo cara os campos de internamento de Argelès. O TRIO LESCANO. Sendo J’attendrai un emblema da Europa que se asomaba ao abismo a vertixe da barbarie acabou por ecoar en moitas das súas interpretacións. A do Trio Lescano é un caso paradoxal. As Lescano -orixinariamente Leschan- eran tres irmás holandesas que triunfaron na Italia fascista coas súas harmonías vocais, parellas ao swing polifónico das Andrew Sisters norteamericanas, ás que chegaron a versionar no tema Tulipan (Tulip Time). Italianizaron o seu nome -Alessandra, Giuditta e Caterinetta- e triunfaron en todas as estacións de radio do país. Chamábanas, nos xornais da época, As tres grazas do micrófono, A sensación do século ou As irmás que materializan o misterio da Santísima Trindade. Contan que o propio Mussolini as recoñeceu un día, ao pasar por diante da súa casa, e parou para saudalas e felicitalas; tamén que o príncipe Umberto de Savoia, derradeiro rei italiano e amante do cineasta italiano Luchino Visconti e do actor francés Jean Marais, convidou as irmás á corte piamontesa, impactado polo seu éxito radiofónico.

As Lescano, dirixidas polo mestre Carlo Prato, eran fillas dun contorsionista húngaro -elas mesmas traballaron como acróbatas- e dunha cantante de opereta holandesa. En 1939 triunfaron co tema Se potessi avere mille lire al mese (Se puidese ter mil liras ao mes), e en 1942, a proposta do Duce, obtiveron a nacionalidade italiana. Só un ano depois, en 1943, e coñecida a orixe xudea da súa nai, as Lescano foron vetadas en todos os programas de radio, despoxadas da súa recén adquirida nacionalidade, apreixadas e acusadas de espionaxe. A propaganda oficial asegurou que nas súas cancións frescas e riseiras cifraban mensaxes en clave para o inimigo. Ademais falaban alemán. Hai expertos que cuestionan a verdade dese arresto e achácanllo á versión posterior dunha das irmás Lescano, que tentaba así eludir as sospeitas de colaboracionismo co réxime. En calquera caso, o trío gravou en 1937 unha incríbel versión de Tornerai xunto ao Quartetto Funaro. A alma daqueloutra formación italiana, Giuseppe Funaro, foi arrestado en Xénova no tempo no que as Lescano cairon en desgraza e morreu no campo de exterminio de Auschwitz en 1945. Iso si aconteceu. Velaquí o seu Tornerai.

DALIDA: O J’ATTENDRAI GLOBAL. Nunca, xa digo, se deixou de cantar o J’attendrai. A eternidade da súa melodía e da súa letra traspasaron tamén a década dos cincuenta, onde a canción bateu co novo esplendor da música italiana na voz de Tonina Torrielli, Claudio Villa ou Anna d’Amico (neste incríbel show para a RAI en 1958), entre outros. Logo na década dos sesenta, alén de centos de arranxos instrumentais para orquestra, interpretados en bailes, cócteles e demais soirées lounge, recuperárona as voces da francesa Lucienne Delyle ou de Cliff Richard, nun despreocupado e británico arranxo pop-folk, con guitarra e harmónica, de 1964. Pero o estourido global de J’attendrai chegou, outra volta, mediada a década dos setenta, da man da meirande, a diva internacional Dalida

Dalida gravou o tema nun disco homónimo de 1975, J’attendrai, e un ano depois, en 1976 lanzou a versión dance, considerado o primeiro hit discotequeiro da música francesa. Arrasou en medio mundo e fixo covers en español, italiano ou alemán. Aproveitando o tirón dese bombazo, unha novísima Raffaella Carrá publicou, nese mesmo ano, en italiano e en español, o seu persoal Tornerai.  Pero a de Dalida -unha cantante de orixe italiana, nada no Cairo, nacionalizada francesa e que habitou o Montmartre de Rina Ketty até a súa morte en 1987- é, sen dúbida, a versión máis glamourosa, divina e global da canción. Voilà!

ONE MORE KISS, DEAR. Segue e seguirá aí. O amor e a música permanecen no medio de todas as desfeitas e Europa segue a agardar, igual que na canción. Este día pasaron Blade Runner na Galega. E na banda sonora do filme -composta por Vangelis– pareceume percibir ecos moi claros de J’attendrai tanto na versión instrumental -a do saxo baixo a chuvia- como na vocal do tema One more kiss, dear, interpretado por Don Percival. Póñoo embaixo, a xuízo do público.

Hai, xa para rematar, dúas versións contemporáneas que me gustaría deixar aquí. Unha é unha homenaxe do cantante alemán Max Raabe, fundador e líder da Palast Orchester. El e a súa formación reinterpretan, con exquisito gusto, os standards da música alemana e europea dos anos vinte e trinta do século pasado recuperando, cunha sonoridade vintage, o espírito e o engado das bandas daquel tempo.

A outra versión que traio, para finalizar este repaso, é se cadra a máis íntima, a máis anónima tamén e o premio para as/os que chegaron lendo até aquí (Grazas!) Para min é a que certifica mellor que ningunha esa cualidade da música para sobreporse a todas as crises, debacles financeiras, dramas humanos e malas pasadas da historia. Gravouse en Nova Orleáns en maio de 2011, o ano pasado. Interprétana o saxofonista, director de orquestra e compositor francés Raphaël ImbertSarah Quintana, á voz e á guitarra, e ao violoncello Leyla McCalla. No xardín da traseira desa casa de Nova Orleáns, pechado por bloques de formigón visto, J’attendrai latexa coma o corazón trasplantado do Vello Continente. No seu virtuosismo improvisado hai un propósito de eternidade e de convivio. Se cadra é iluso pola miña parte pensar tal cousa pero mentres alguén cante ou toque esta canción -que fala de esperar, como agardamos hoxe mesmo, sen saber o que-, algo de Europa permanecerá vivo e algo de nós, seguramente, tamén.

J’attendrai, le jour et la nuit
J’attendrai toujours
Ton retour
J’attendrai car l’oiseau
Qui s’enfuit vient chercher l’oubli
Dans son nid

Le temps passe et court
En battant tristement dans mon coeur si lourd
Et pourtant j’attendrai ton retour

Les fleurs pâlissent, le feu s’éteint
L’ombre se glisse dans le jardin
L’horloge tisse des son très las
Je crois entendre ton pas

Le vent m’apporte des bruits lointain
Guettant ma porte j’écoute en vain
Hélas plus rien, plus rien ne vient

J’attendrai, le jour et la nuit
J’attendrai toujours
Ton retour J’attendrai car l’oiseau
Qui s’enfuit vient chercher l’oubli
Dans son nid

Le temps passe et court
En battant tristement dans mon coeur si lourd
Et pourtant j’attendrai ton retour

5 Respostas to “J’attendrai/Tornerai (Arqueoloxía dunha canción europea)”

  1. Lupe Xuño 21, 2012 ás 6:19 PM #

    magnifique mieux impossible

  2. Cabanas Xuño 22, 2012 ás 9:55 AM #

    Isto non é un artigo de xornal, é un belo poema (musicado)

    • Olalla Tuñas Xuño 26, 2012 ás 3:20 PM #

      Comparto, fermoso un poema. O son dun século que soa a hoxe. O éxodo a esa Alemaña dos trinta, un remake destes tempos. Ás veces esquecemos que as crises son de certo parte do sistema no que vivimos e que non serven máis que para agudizar o inxenio. Parabéns, compañeiro

  3. Montenegro Xullo 7, 2012 ás 11:29 AM #

    Sen palabras, Fran. Fermoso e brillante.

Trackbacks/Pingbacks

  1. J’attendrai/Tornerai (Arqueoloxía dunha canción europea) | Otros desaguisados | Scoop.it - Xuño 21, 2012

    […] En xuño de 1940 os alemáns ocupaban París. Ilsa (Ingrid Bergman) e Rick (Humphrey Bogart) escoitan desde unha fiestra, con aceno de preocupación, a arenga dun oficial nazi. “Que demo está a dicir?”, pregunta Rick.  […]

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: